Op 31 maart kwamen de Europese onderzoeksministers uitzonderlijk virtueel bijeen voor een informele ministeriële vergadering. Het Cypriotisch voorzitterschap (CY VZP) koos voor een online format vanwege de gespannen geopolitieke situatie in het Midden-Oosten.
Vlaams minister-president Matthias Diependaele (foto rechts) vertegenwoordigde België, conform de toerbeurtregeling.
Centraal stond een beleidsdebat over het wegwerken van structurele hindernissen die de opschaling van innovatie in Europa afremmen.
Het beleidsdebat werd geopend met een keynote van prof. Ioannis Kymissis (Columbia University). Als externe expert schetste hij zijn bevindingen over de structurele problemen binnen het Europese innovatiesysteem en meer specifiek voor kmo’s. Hij wees daarbij op knelpunten rond onder meer fysieke infrastructuur, intellectuele eigendom, talentontwikkeling, kapitaal, markttoegang en mentorschap.
Hoewel hij verschillende uitdagingen identificeerde, benadrukte Kymissis dat de EU over aanzienlijk potentieel beschikt. Europa heeft sterke talenten, aantrekkelijke leef- en werkomstandigheden en de nodige capaciteiten om zijn innovatiesysteem verder uit te bouwen.
Eurocommissaris voor startups, onderzoek en innovatie Ekaterina Zaharieva benadrukte op haar beurt dat de EU het potentieel heeft om een wereldspeler in onderzoek en innovatie te worden, op voorwaarde dat de lidstaten nauwer samenwerken.
Ze wees erop dat Europeanen vaak vergeten dat externe waarnemers ook positief naar de EU kijken. Tegelijk waarschuwde ze dat de versnippering van wetgeving kmo’s afremt. Een sterkere eengemaakte markt, ondersteund door publieke en private investeringen, zou hun groei aanzienlijk kunnen versterken.
Volgens Zaharieva is het nodige talent in Europa aanwezig en wordt het bovendien aangetrokken door de gunstige leefomgeving — een visie die breed werd gedeeld tijdens het debat.
Interne markt en fragmentatie en private investeringen
Verschillende lidstaten, waaronder België, benadrukten dat de interne markt nog te gefragmenteerd is, waardoor grensoverschrijdende samenwerking en groei van kmo’s bemoeilijkt wordt. Een meer geharmoniseerde aanpak en een verdere voltooiing van die markt — mogelijk met het nieuwe Commissievoorstel EU Inc. als tussenstap — moeten onderzoek, innovatie en ondernemerschap versterken en administratieve drempels voor startups en scaleups verlagen, al benadrukt minister-president Diependaele dat het subsidiariteitsbeginsel daarbij moet worden gerespecteerd. Scaleups hebben evenzeer investeringskapitaal nodig – De EU leunt nog te sterk op subsidies, er is nood aan het mobiliseren van private investeringen.
Talent
België benadrukte, net als verschillende andere lidstaten, het belang van het aantrekken van talent naar Europa. Minister-president Diependaele onderstreepte daarbij dat talent ook moet kunnen doorstromen, onder meer via industriële doctoraten. Het uitbreiden van het instrumentarium van de Europese Innovatieraad (EIC) naar MSCA‑fellows (Marie Skłodowska-Curie Actions, MSCA) werd daarbij genoemd als een waardevolle piste om academisch talent te koppelen aan industriële expertise en zo meer talent richting innovatie-intensieve projecten te leiden. Het belang van het MSCA-programma om talent aan te trekken werd door heel wat lidstaten erkend.
Strategisch belang van onderzoeks- en technologie-infrastructuren
Heel wat lidstaten benadrukten het strategisch belang van onderzoeks- en technologie-infrastructuren, ook België sloot zich daarbij aan. Minister-president Diependaele wees op de rol van dergelijke infrastructuren als hefboom voor industriële valorisatie en technologische soevereiniteit, met voorbeelden zoals de Bio Base Europe Pilot Plant en imec. Hij onderstreepte dat blijvende investeringen in zowel infrastructuren als het bredere ondersteunende ecosysteem noodzakelijk zijn, en verwees daarbij ook naar het potentieel van een mogelijke Einstein Telescoop om extra wetenschappelijk talent aan te trekken.
Tot slot verwachten heel wat lidstaten veel van de komende wetgevende initiatieven — de Europese Onderzoeksruimte‑wet en de Europese Innovatie‑wet — die in het najaar van 2026 worden voorgesteld en die moeten helpen om de hierboven geschetste uitdagingen aan te pakken.
Met dank aan stagiaire Eline Vranken voor haar bijdrage aan het artikel.
